مفهوم و ماهیت حضانت فرزند

مفهوم و ماهیت حضانت فرزند

مفهوم و ماهیت حضانت فرزند

پسندیدم 2
۰

شاید در اطراف خود و یا حتی در سریال های تلویزیون بارها واژه ی « حضانت » را شنیده باشید . این نهاد که چالش ها و اختلاف نظرات بسیاری چه در جامعه ی حقوقی و چه در جامعه ی روانشناسان و جامعه شناسان در خصوص آن وجود دارد امروزه حجم زیادی از پرونده های قضایی دادگاه های خانواده را به خود اختصاص داده است .

به طور کلی پس از تولد فرزند ، برای پدر و مادر وظایفی جهت نگهداری و تربیت فرزندشان به وجود می آید که بر خلاف آنچه در عرف جامعه تحت عنوان حق حضانت وجود دارد ، هم جنبه ی تکلیفی دارد و هم از حقوق آنان شناخته می شود . جنبه ی تکلیفی آن به این معناست که در صورت عدم رعایت این وظیفه ضمانت اجرای قانونی برای آن ها وجود داشته و حق آنان نیز از این جهت است که جز در موارد مقرر قانونی نمی توان پدر و مادر را از حضانت فرزندشان منع کرد .

در توضیح حقوقی این مفهوم باید چنین بیان کرد : حضانت فرزند به معنای نگهداری و سرپرستی کودک توسط والدین اوست . در قانون مدنی حضانت از حق فراتر رفته و به عنوان حق و تکلیفی بر عهده ی پدر و مادر قرار داده شده است که به محض تولد کودک ، وظیفه ی آنان بر حضانت آغاز می شود .

به دلیل وجود سوالات و مشکلات زیادی که در خصوص حضانت فرزندان در جامعه وجود دارد ، در این مقاله قصد داریم مفهوم و ماهیت حضانت فرزند ، شرایط و افراد عهده دار حضانت را بررسی کنیم .

حضانت فرزند

حضانت فرزند

مفهوم و ماهیت حضانت فرزند

تعریف حضانت فرزند :

به طور کلی میتوان گفت:حضانت نگهداشتن طفل ، مواظبت و مراقبت از او و تنظیم روابط او با خارج است ، با رعایت حق ملاقاتی که برای خویشان نزدیک کودک در نظر گرفته شده است.

بنابراین تعاریف،حضانت بیشتر ناظر به حمایت جسمی از کودک است ، هرچند که حمایت روحی و اخلاقی کودک هم در این نهاد حقوقی ، چه در حقوق اسلام و چه در حقوق جدید ایران مورد توجه قانونگذار بوده است ، به طوری که ماده ۱۱۷۳ قانون مدنی در اشاره به جنبه ی معنوی و اخلاقی حضانت این طور بیان می کند : «هرگاه در اثر عدم مواظبت یا انحطاط اخلاقی پدر یا مادری که طفل تحت حضانت اوست تربیت اخلاقی طفل در معرض خطر باشد،دادگاه میتواند به تقاضای نزدیکان طفل یا قیم او و یا رئیس حوزه قضایی هر تصمیمی را که برای حضانت طفل مقتضی بداند،اتخاذ کند».

حضانت فرزند

حضانت فرزند

آیا شیر دادن جزو حضانت است؟

در فقه امامیه شیر دادن مادر به طفل جزو حضانت نیست و شیر دادن مادر امری مستحب است و بر او واجب نیست . قانون مدنی نیز در ماده ی ۱۱۷۶ خود همین نظر را پذیرفته و مقرر می دارد که : «مادر مجبور نیست که به طفل خود شیر بدهد،مگر در صورتی که تغذیه ی طفل به غیر شیر مادر ممکن نباشد».

چون اصولا مادر مکلف به شیر دادن فرزند خود نیست ، می تواند برای این کار در صورتی که آن را بپذیرد اجرت مطالبه کند ، در این صورت اگر کودک دارایی داشته باشد اجرت شیر دادن از از دارایی خود او و اگر دارایی نداشته باشد ،پ رداخت اجرت از باب نفقه بر عهده ی پدر است و اگر پدر هم ندار باشد این تکلیف طبق ماده۱۱۹۹ قانون مدنی بر عهده ی جد پدری است و درصورت فقر او،مادر مکلف است به عنوان نفقه مجانا کودک را شیر دهد یا شیر دادن اورا به طریق دیگری تامین کند .

حضانت حق و تکلیف است :

طبق ماده ی ۱۱۶۸ قانون مدنی :«نگاهداری اطفال هم حق و هم تکلیف ابوین است» ، بنابراین دارنده ی حضانت چه پدر باشد و چه مادر نمی تواند آن را ساقط یا منتقل کند و یا مادری که عهده دار حضانت است چون وظیفه ی خود را انجام می دهد نمی تواند در ازای آن اجرت مطالبه کند.

ماده ی ۱۱۷۲ قانون مدنی هم در این خصوص بیان میکند که:«هیچ یک از ابوین حق ندارند در مدتی که حضانت طفل به عهده ی آنهاست،از نگاهداری او امتناع کنند.»

مطالب پیشنهادی : طلاق چیست؟

جنبه ی تکلیف حضانت در ماده ی ۱۲ قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳ نیز، با دادن اختیار به دادگاه برای ملزم کردن پدر یا مادر به حضانت مورد تایید واقع شده بود که قانون جدید حمایت خانواده هم این نظر را به طور ضمنی تایید کرده ، زیرا در ماده ی ۵۴ آن برای خودداری مسئول حضانت از انجام تکالیف مقرر مجازات کیفری تعیین نموده است .

در تبصره ی۱ ماده۱۴ قانون حمایت خانواده ۱۳۵۳ هم تکلیف جدیدی برای شخصی که حضانت طفل برعهده ی اوست مقرر شده که طبق آن برای انتقال کودک تحت حضانت به شهر دیگر یا به خارج از کشور رضایت والدین لازم است و هرگاه بین پدر و مادر در این زمینه توافق ایجاد نشود و انتقال کودک ضرورت داشته باشد ، این امر با کسب اجازه ی دادگاه امکان پذیر است.

اشخاصی که عهده دار حضانت هستند :

در مطالب قبل حضانت فرزند در دوران ازدواج حق و تکلیف پدر و مادر است، پدر باید در دوران ازدواج در مورد حضانت با مادر همکاری کند،این همکاری ازآن جهت که پدر ولی قهری کودک محسوب شده و اختیارات گسنرده ای در مورد امور مالی و غیر مالی او دارد و مخارج خانواده و از جمله هزینه ی نگهداری کودک به عهده ی اوست،اهمیت دارد.

قانون مدنی در ارتباط با همکاری زوجین در دوره ی ازدواج در ماده ی ۱۱۰۴ آن ها را مکلف به معاضدت و همکاری در تربیت فرزندان دانسته و در ماده ی ۱۱۶۸ نگهداری اطفال را حق و تکلیف والدین تلقی کرده که طبق این ماده،اولویت یکی از پدر و مادر از دیگری رفع تکلیف نمی کند.

حضانت فرزند

حضانت فرزند

اولویت هر یک از پدر و مادر:

بنابر قول مشهور فقهای امامیه،مادر تا دو سال در مورد پسر و تا هفت سال در مورد دختر بر پدر اولویت و تقدم دارد و بعد از رسیدن پسر به دوسال تمام و رسیدن دختر به هفت سال تمام اولویت حضانت با پدر خواهد بود.

در پاسخ به این سوال که چرا اولویت مادر در حضانت پسر تا دوسالگی و در نگهداری دختر تا هفت سالگی است،گفته اند که دختر برای تربیتی که شایسته ی جنس زن باشد و آموختن هنرها و اموری که ویژه ی زنان است،مدت بیشتری به سرپرستی و نگاهداری و مراقبت مادر احتیاج دارد.

 

اولویت مادر برای نگهداری و مراقبت کودک در سال های اولیه ی زندگی امری طبیعی و منطقی است،وابستگی کودک از نظر عاطفی در سنین پایین به مادر بیشتر است و مهربانی و از خودگذشتگی مادر و مراقبت و مواظبت او از کودک از هرکسی بیشتر است.

اما از آنجایی که اولویت مادر تا سن دو سالگی در مورد پسر با توجه به واقعیت های جامعه ی امروز و مصلحت کودک سازگار نیست،ماده۱۱۶۹ ی اصلاحی قانون مدنی این طور بیان می کند که :«برای حضانت و نگهداری طفلی که ابوین او جدا از یکدیگر زندگی می کنند،مادر تا سن ۷ سالگی اولویت دارد و پس از آن با پدر است».

طبق تبصره ی این ماده بعد از ۷ سالگی در صورت بروز اختلاف بین پدر و مادر در زمینه ی حضانت،به منظور حمایت از کودک و رعایت مصلحت او،دادگاه به هر ترتیبی که تشخیص دهد تصمیم خواهد گرفت و حتی ممکن است حضانت طفل را به فرد ثالثی غیر از والدین واگذار کند.

به نظر می رسد قانون مدنی سن مناسبی برای اولویت مادر و پدر در حضانت تعیین کرده و به جهت اینکه رعایت مصلحت کودک و اختیار دادگاه را در این زمینه تصریح کرده قابل قبول به نظر می رسد  .

قانون جدید حمایت خانواده هم در چند ماده به مصلحت طفل به عنوان معیار و مبنای تصمیم دادگاه اشاره کرده و به ویژه در ماده ی ۴۵ اینطور بیان کرده است که:«رعایت غبطه و مصلحت کودکان و نوجوانان در کلیه ی تصمیمات دادگاه ها و مقامات اجرایی الزامی است».

حضانت فرزند

حضانت فرزند

شرایط حضانت :

منظور از شرایط حضانت ، شرایطی است که باید در شخصی که حضانت کودک به او واگذار می شود وجود داشته باشد ، در فقه امامیه حضانت به کسی واگذار می شود که آزاد،عاقل،امین و قادر به نگهداری کودک بوده و اگر طفل مسلمان باشد،شخص نا مسلمان حتی اگر مادر باشد نمی تواند عهده دار حضانت شود.

در حقوق جدید ایران با لغو بردگی شرط آزادی زائد است و شرایط دیگری شامل بلوغ،عقل،توانایی عملی،شایستگی اخلاقی،عدم ازدواج مادر با شخص دیگر و اسلام برای عهده دار شدن حضانت لازم است.

مدت حضانت:

با توجه به قانون مدنی ایران حضانت طفل،حق و تکلیف والدین برای مدتی است که به او کودک گفته شود و طبق ماده ی ۱۲۱۰ قانون مدنی دختر بعد از رسیدن به ۹ سال تمام قمری و پسر بعد از رسیدن به ۱۵ سال قمری بالغ محسوب می شود و به پسر و دختر بعد از رسیدن به سن مزبور،کودک یا طفل اطلاق نمی گردد و به همین جهت بعد از رسیدن به این سن،تکلیف حضانت اصولا ساقط و مدت آن پایان می یابد،هرچند از آنجایی که در عمل و از جهت مصلحت فردی و اخلاقی،پدر و مادر خودرا موظف می دانند که تا رسیدن فرزند به استقلال عملی،نظارت و مراقبت خود را نسبت به او ادامه دهند  و این محدود کردن حضانت به سن مذکور خلاف عرف جامعه و قابل انتقاد به نظر می رسد.

اجرت حضانت :

از آنجایی که در قانون مدنی حضانت به عنوان حق و تکلیف والدین شناخته شده است،بنابر این پدر یا مادر در نگهداری و حضانت طفل به تکلیف قانونی خود عمل کرده و برای انجام این وظیفه ی قانونی حق مطالبه ی اجرت ندارد و تکلیف حضانت تبرعی و مجانی است.

البته اگر حضانت کودک به کسی غیر از پدر یا مادر محول شده باشد طبق ضوابط کلی و عمومی،چون عمل شخص محترم است به او اجرت تعلق می گیرد،مگر اینکه نگهدارنده ی طفل قصد داشته باشد مجانا این کار را انجام دهد.

سلب حضانت از دارنده ی اولویت :

طبق ماده ی ۱۱۷۳ قانون مدنی هرگاه در اثر عدم مواظبت یا مشکلات اخلاقی پدر یا مادری که کودک تحت حضانت اوست،صحت جسمانی و یا تربیت اخلاقی کودک در معرض خطر باشد دادگاه می تواند به تقاضای نزدیکان یا قیم کودک و یا رئیس حوزه قضایی تصمیم مقتضی اتخاذ کند،مصادیق عدم مواظبت و یا انحطاط اخلاقی که در این ماده ذکر شده اند عبارتند از:

۱) اعتیاد زیان آور به الکل،مواد مخدر و قمار

۲) اشتهار به فساد اخلاق و فحشاء

۳) ابتلا به بیاری های روانی با تشخیص پزشکی قانونی

۴) سوءاستفاده از طفل یااجبار او به ورود در مشاغل ضد اخلاقی مانند فساد و فحشا،تکدی گری و قاچاق

۵) تکرار ضرب و جرح خارج از حد متعارف

در قانون حمایت خانواده شرط در معرض خطر بودن صحت جسمانی یا تربیت اخلاقی طفل را برداشته و طبق این قانون کافی است دادگاه شخصی را اعم از پدر یا مادر و یا شخص ثالث برای حضانت مناسب یا مناسب تر تشخیص دهد تا بتواند نگهداری طفل را در هر سنی که باشد به او واگذار کند.

پیشنهاد میکنیم مقاله نفقه چیست را مطالعه کنید.

فوت پدر یا مادر دارنده ی حضانت :

طبق ماده ی ۱۱۷۱ قانون مدنی هر گاه پدر یا مادری که حضانت طفل به او واگذار شده است فوت کند،حضانت ساقط شده و نگهداری کودک با آن دیگری که زنده است،خواهد بود،حتی اگر متوفی پدر طفل بوده باشد و برای سرپرستی و اداره ی اموال فرزند خود وصی معین کرده باشد،حضانت باز هم بر عهده ی مادر خواهد بود.

جنون پدر یا مادری که عهده دار حضانت است :

در صورت جنون پدر یا مادری که حضانت کودک را بر عهده دارد،حضانت نیز ساقط شده و نگهداری طفل با دیگری خواهد بود.

اگر بعد از مدتی مجنون بهبود پیدا کند طبق نظر فقهای امامیه از آن جایی که حضانت حق طبیعی پدر و مادر است و جنون فقط مانعی برای اعمال آن است،پس از رفع آن می توانند مجددا عهده دار حضانت فرزند خود شوند.

شوهر کردن مادر عهده دار حضانت:

اگر مادری که عهده دار حضانت کودک است ازدواج کند،طبق ماده ی ۱۱۷۰ قانون مدنی نگهداری کودک به پدر واگذار می شود.

البته طبق قانون حمایت خانواده اگر دادگاه تشخیص دهد مادر بااینکه ازدواج کرده برای نگهداری فرزند خود مناسب تر از پدر است حضانت را به مادر خواهد داد .

جمع بندی :

در نهایت با توجه به تمام نکات بیان شده به طور کلی می توان گفت حضانت فرزند وظیفه ای است که قانون گذار بر عهده ی والدین کودک قرار داده و آن ها در هیچ شرایطی نمی توانند از آن خودداری کنند . در صورت جدایی زوجین این وظیفه تا هفت سالگی بر عهده ی مادر بوده و پس از آن تا زمان بلوغ فرزندان بر عهده ی پدر خواهد بود و بعد از آن چون کودک بالغ شده می تواند در خصوص امور غیر مالی خود مثل حضانت مستقلا تصمیم گیری و عمل کرده و تحت حضانت هر یک از والدین خود که می خواهد قرار گیرد .

اگر سوالی در این باره در ذهن دارید که پاسخی برای آن نیافته اید می‌توانید از قسمت نظرات زیر همین پست با ما به اشتراک بگذارید. فراموش نکنید که برای تمامی خدمات مشاوره حقوقی از جمله مشاوره حقوقی تلفنی همواره می‌توانید روی دادواره حساب کنید.

نظرات خود را بنویسید و با دیگران به اشتراک بگذارید
نظرات کاربران دادواره
شما میتوانید نظرات خود را با ما به اشتراک بگذارید و نسبت به نظرات دیگران نظرات و بازخورد خود را بنویسید.
جای تبلیغات شما اینجاست:)